Πύργοι Αγίου Όρους

Η διαφύλαξη του Αγιορείτικου Ορθόδοξου μοναχικού πολιτισμού

Οι πύργοι στο Άγιον Όρος, είτε ως χώροι διαμονής απαραίτητοι για την άμυνα και την ασφάλεια της Μονής, είτε ως αποθήκες των πολύτιμων αγαθών ανά τους αιώνες, είχαν τη μοναδική χρησιμότητα να συντελούν στη διαφύλαξη του Αγιορείτικου Ορθόδοξου μοναχικού πολιτισμού. Υπάρχουν 122 καταγεγραμμένοι πύργοι, από τους σωζόμενους, ερειπωμένους, μνημονευόμενους σε διάφορες ιστορικές γραπτές πηγές, και είναι όλοι τους διάσπαρτοι σε όλη τη χερσόνησο του Άθωνα και εξοπλίζουν ουσιαστικά τις Μονές, τους Αρσανάδες, κορυφές βουνών και λόφων. Ήταν οι επάλξεις για την προστασία της Κιβωτού της Ορθοδοξίας από τους έξωθεν κινδύνους. Περιγραφικά μπορούμε να πούμε ότι οι πύργοι είναι μεγάλα και ογκώδη κτίσματα από πέτρα που χρησίμευαν κυρίως για τις αποκρούσεις πειρατικών ληστρικών επιδρομών.

Η τοποθέτησή τους γινόταν στο ψηλότερο σημείο της Μονής η του λόφου και σε άμεση σύνδεση με το περιφερειακό τείχος. Σε αρκετές περιπτώσει οι πύργοι ήταν απαραίτητοι για την προστασία των αρσανάδων, γι’ αυτό πολλοί από αυτούς στο Άγιον Όρος βρίσκονται κτισμένοι επάνω σε βράχο, στον αρσανά της Μονής η στο τείχος της Μονής που συνορεύει με τη θάλασσα. Η χρησιμότητά τους για τη φύλαξη πολύτιμων αντικειμένων θεωρείται δεδομένη, ενώ στο εσωτερικό του κτιζόταν συχνά κι ένα παρεκκλήσι. Στο ανώτερο μέρος οι επάλξεις η πολεμίστρες ήταν το σημείο που καθόριζε την άμυνα της μονής, αποτελούσε το παρατηρητήριο που έδινε τον χρόνο στους μοναχούς να προετοιμάσουν την άμυνα της Μονής, να κλείσουν τις πύλες, να ετοιμάσουν τις ζεματίστρες και άλλα μέσα με τα οποία θα έπρεπε να υπερασπιστούν τη Μονή.

ΟΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΟΙ ΠΥΡΓΟΙ

Οι επάλξεις της Αθωνικής πολιτείας

Ο κατάλογος που ακολουθεί, περιλαμβάνει 26 πύργους του Αγίου Όρους, δηλαδή τους σημαντικότερους, παραθέτοντας ταυτόχρονα εκτός από την φωτογραφική τους απεικόνιση και τα βασικά γνωστά χρονολογικά στοιχεία για τον κάθε ένα, προερχόμενα από τις πηγές και τη βιβλιογραφία.

Ο πύργος είναι το αρχαιότερο κτίριο της μονής. Πρώτη μνεία, για την ύπαρξη του Πύργου, επονομαζόμενου και ως του «Πρωτάτου» πριν από την επίσημη ίδρυση της μονής, γίνεται σε έγγραφο της Μ. Φιλόθεου. Το μέγεθος και η στρατηγικής σημασία θέση του, σε σχέση κυρίως και με το διοικητικό κέντρο του Αγίου Όρους στις Καρυές, με τις οποίες διατηρεί οπτική επαφή, μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο αρχικός Πύργος εξυπηρετούσε καθαρά αμυντικούς σκοπούς, εφ’ όσον μάλιστα και σε έγγραφο του 1544 της Ιερής Συνάξεως του Αγίου Όρους χαρακτηρίζεται ως “βίγλα των Καρυών”, για να ενταχθεί στη συνέχεια ως τμήμα της οχύρωσης του καινούργιου μοναστηριού.

Πύργος Ιεράς Μονής Σταυρονικήτα

Το σίγουρο είναι ότι ο πύργος της Σταυρονικήτα προϋπήρξε αρχικά ως μεμονωμένος πύργος που ανήκε στο Πρωτάτο, ενταγμένος στο δίκτυο επικοινωνίας της χερσονήσου για την ασφάλεια της περιοχής. Μετά από έγγραφο των Καρυών του 1541 – που φανερώνει και το ενδιαφέρον της Συνάξεως για τη συντήρηση και την επισκευή του μνημείου – ο Πατριάρχης Ιερεμίας ο Α’ (ο μετέπειτα και κτίτορας της μονής) αναλαμβάνει την ανακαίνιση του συγκροτήματος, που περιλαμβάνει οικοδομικές εργασίες (1542-1545) αλλά και την ιστόρηση του ναού και της τράπεζας (1546).

 

Σχετικά με τη χρονολόγηση του πύργου μπορούμε να πούμε με κάποια βεβαιότητα τα εξής:

  • Αρχικά στη θέση του σημερινού πύργου υπήρχε παλαιότερος Βυζαντινός ο οποίος κατελάμβανε μια γωνία στο παλιό μονύδριο ήδη από τον 11ο αιώνα, ο οποίος πρέπει να υπέστη μεγάλες ζημιές -ίσως να καταστράφηκε- στις διάφορες επιδρομές του 13ου και του 14ου αιώνα.
  • Ο πύργος ξανακτίστηκε κάποια στιγμή μάλλον στις αρχές του 16ου αιώνα, πολύ πριν αρχίσουν οι εργασίες αποκατάστασης της υπόλοιπης μονής από τον Ιερεμία. Σε αυτή τη φάση είχε να όροφο λιγότερο από το σημερινό και πολύ έντονη στένωση προς την κορυφή, όπως φαίνεται σε απεικόνιση του 1546.
  • Οι δύο επάνω όροφοι συμπληρώθηκαν και οριστικοποιήθηκαν μετά το 1744. Αυτή η τελευταία χρονολογία σημαίνει ότι όλη η περίπλοκη σχεδίαση της ανωδομής με τις καταχύστρες, τις πολεμίστρες κλπ έγινε καθαρά για διακοσμητικούς λόγους.
  • Ο πύργος είχε εγκαταλειφθεί και δεν χρησιμοποιόταν για πολλά χρόνια. Μετά όμως από σειρά επιδιορθωτικών και αναστηλωτικών επεμβάσεων, είναι πλέον σε καλή κατάσταση και σήμερα φιλοξενεί το σκευοφυλάκιο της μονής.

 

Δομικά, Αρχιτεκτονικά, Οχυρωματικά Στοιχεία
Ο Πύργος δεσπόζει στο μοναστηριακό συγκρότημα εκτός αρχιτεκτονικής κλίμακας σε σχέση με τα υπόλοιπα κτίσματα και είναι ορατός από όλες τις πλευρές, ιδιαίτερα από τη νότια όψη, στο κέντρο της οποίας βρίσκεται, ανάμεσα στη (σημερινή) είσοδο της μονής και το καμπαναριό. Ο Πύργος της Σταυρονικήτα, λόγω και του μεγέθους του, δίνει έμφαση στον φρουριακό χαρακτήρα του συγκροτήματος.

 

Η βαθμιδωτή διάταξη και η θέση των γειτονικών κτισμάτων του μαγειρείου, του κωδωνοστασίου και του πύργου δίνουν την εντύπωση μίας «πυραμίδας» όγκων, που προσδίδει κύρος και αναδεικνύει στην κορυφή της κατακόρυφης σύνθεσης τον Πύργο. Η όλη εντύπωση, βλέποντας τη νότια όψη της μονής, ενισχύεται και από το στοιχείο της τοξοστοιχίας του υδαταγωγού, που οδηγεί το μάτι του παρατηρητή και πάλι στον Πύργο.

 

Ο πύργος έχει ύψος 25 μέτρα και τετράγωνη κάτοψη διαστάσεων 8,5×8,5 μέτρα. Έχει έξι ορόφους συμπεριλαμβανομένων του ισογείου και του δώματος. Εσωτερικά όμως οι όροφοι είναι τέσσερις.Το πάχος της τοιχοποιίας είναι 2 μέτρα στο ισόγειο και 0,5 μέτρα στον τελευταίο όροφο.

 

Η είσοδος στο πύργο είναι μικρών διαστάσεων και βρίσκεται, για λόγους ασφαλείας, στον 1ο όροφο. Σ’ αυτήν οδηγείται κανείς, είτε μέσω ημιυπαίθριου εξώστη που εξυπηρετεί την τράπεζα και την κουζίνα, ανεβαίνοντας μία ξύλινη κλίμακα από την αυλή, ή από χαμηλό ξύλινο διάδρομο, που οδηγεί εκεί από το βόρειο τμήμα.

 

Ο πρώτος όροφος δεν διαθέτει άλλο άνοιγμα, πλην της εισόδου, ο δεύτερος, ο τρίτος και ο τέταρτος διαθέτουν από τέσσερα ανοίγματα ο καθένας, ένα στην κάθε πλευρά. Πέραν των ανοιγμάτων αυτών, στη δυτική πλευρά του δεύτερου ορόφου υπάρχει μια μεμονωμένη και φραγμένη σήμερα καταχύστρα (ζεματίστρα) που διανοίγεται στο πάχος της τοιχοποιίας και προεξέχει εκτός αυτής, με πρόσθετο τοίχο στηριγμένο σε δύο λιθόκτιστα φουρούσια.

 

Ο πέμπτος όροφος του Πύργου έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον, αφού διαθέτει ,αφενός μεν, δώδεκα μεμονωμένες ζεματίστρες από τρεις σε κάθε πλευρά, που διανοίγονται στο πάχος της τοιχοποιίας και προεξέχουν εκτός αυτής, με πρόσθετο τοίχο στηριγμένες σε δύο λιθόκτιστα φουρούσια, αφετέρου δε, οκτώ ανοίγματα, από δύο σε κάθε πλευρά στα ενδιάμεσα των ζεματιστρών.

 

Από τα οκτώ ανοίγματα αυτά, τα τρία είναι παράθυρα, μικρών σχετικά διαστάσεων, ενώ τα υπόλοιπα πέντε απλές πολεμίστρες.

 

Όλες οι ζεματίστρες είναι στεγασμένες και φέρουν επικάλυψη από σχιστόπλακες. Επίσης στην εξωτερική τοιχοποιία, επάνω από καθεμιά από τις δώδεκα ζεματίστρες, διαμορφώνεται και από ένα τυφλό αβαθές τοξωτό ημικυκλικό διακοσμητικό αψίδωμα. Η διάταξη αυτή των ζεματιστρών δεν συναντάται σε κανέναν άλλο πύργο του Αγίου Όρους.

 

Δεκαέξι πολεμίστρες, της κλασικής «οδοντωτής» μορφής, διαμορφώνονται στις επάλξεις του δώματος του πύργου, ολοκληρώνοντας τις αμυντικές διατάξεις του. Στον πύργο μπορεί να βρίσκονταν και κανόνια ή λουμπάρδες (σώζονταν γενικά μέχρι το 1930). Από τις στενές σχισμές χρησιμοποιούνταν και καριοφίλια.

Ο μεγαλοπρεπής Πύργος της Μονής, κτισμένος στο βορειοδυτικό τμήμα του κτιριακού συγκροτήματος, αποτελεί τον μεγαλύτερο μοναστηριακό πύργο του ῾Αγίου ῎Ορους και είναι κτιτορικό κτίσμα, αφού χρονολογείται την εποχή ιδρύσεως της Μονής. Η αρχική μορφή του παρέμεινε σχεδόν αναλλοίωτη ως τις μέρες μας, με ελάχιστες μεταγενέστερες επεμβάσεις, όπως η τελευταία ζώνη και οι επάλξεις, που χρονολογούνται στις αρχές της Τουρκοκρατίας. Ο Πύργος αποτελείται από επτά ορόφους, στους οποίους ανέρχεται ο επισκέπτης μέσω στενής κοχλιοειδούς κλίμακος, και διακρίνεται για τους εντυπωσιακούς εσωτερικούς χώρους του, οι οποίοι χρησιμοποιούνται σήμερα κυρίως για τη στέγαση της Βιβλιοθήκης και του Κειμηλιοφυλακίου της Μονής.

Πύργος Ιεράς Μονής Παντοκράτορος

Ειδικότερα, σε δύο υπογείους ορόφους βρίσκονται αποθηκευμένα διάφορα ξύλινα, μαρμάρινα ή πέτρινα αντικείμενα (τέμπλα, επιστύλια, θωράκια, υπέρθυρα, κιονόκρανα κ.α.) από διαφορετικές χρονικές περιόδους, τα οποία χρήζουν συντηρήσεως. Στον πρώτο όροφο φυλάσσονται αποθηκευμένα αντικείμενα μικροτεχνίας και λαϊκής τέχνης, τα οποία, μετά τον καθαρισμό τους, πρόκειται να εκτεθούν στον ίδιο χώρο. Στο δεύτερο όροφο στεγάζεται η Βιβλιοθήκη, την οποία απαρτίζουν τα εκατοντάδες χειρόγραφα και τα χιλιάδες παλαίτυπα και νεότερα έντυπα βιβλία, καθώς και τα έγγραφα του αρχείου της Μονής. Στον τρίτο και τέταρτο όροφο στεγάζεται το Σκευοφυλάκιο της Μονής, όπου εκτίθενται πολύτιμα κειμήλια της Μονής, φορητές εικόνες, ιερά σκεύη και άμφια, πολύτιμοι κώδικες, αντικείμενα μικροτεχνίας κ.α., χρονολογούμενα από τον 7ο έως και τον 19ο αιώνα.

 

Τέλος, στον πέμπτο όροφο στεγάζεται το παρεκκλήσιο της Αναλήψεως, καθώς και το εικονοφυλάκιο της Μονής, στο οποίο φυλάσσονται περισσότερες από επτακόσιες φορητές εικόνες, μία από τις σημαντικότερες συλλογές όχι μόνον στο Άγιο Όρος, αλλά και στον ελλαδικό χώρο, οι οποίες χρονολογούνται από το 14ο αιώνα ως τις μέρες μας. Ο Πύργος ανακαινίσθηκε εξ ολοκλήρου το έτος 1995, μετά την εγκατάσταση της νέας αδελφότητας, χάρη στην ευγενή χορηγία του κ. Προδρόμου Εμφιετζόγλου. Δυστυχώς, ο Πύργος εμφάνισε σοβαρά προβλήματα στεγανότητας, γι᾿ αυτό και κρίθηκε απαραίτητη η επένδυσή του με επίχρισμα τοποθετημένο επάνω σε ειδικό σκελετό, ώστε η επέμβαση σ᾿ αυτόν να είναι αναστρέψιμη. Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν το έτος 2000.

Ο πύργος του Μιλούτιν ανήκει στη Μονή Χιλανδαρίου. Είναι κοντά στον αρσανά (το λιμάνι) της μονής, στη βόρεια ακτή της χερσονήσου του Άθω. Έχει ύψος 45 μέτρα και είναι αντιπροσωπευτικό δείγμα των πύργων της υστεροβυζαντινής περιόδου με χαρακτηριστικό τις έντονα προεξέχουσες αντηρίδες. Κατασκευάστηκε περί τα μέσα του 13ου αιώνα. Σημειωτέον ότι ήδη από το 1198, η Μονή και τα εξαρτήματά της είχαν δωρηθεί από τον Αλέξιο Α’ στους Σέρβους ηγεμόνες ως «δώρον αιώνιον».

Πύργος του Μιλουτίν

Ο πύργος πήρε το όνομά του από τον Στέφανο Μιλούτιν. Ο Στέφανος Ούρεσης Β’ Μιλούτιν (Uros Milutin) ήταν ηγεμόνας (Κράλης) της Σερβίας την περίοδο 1281-1321. Επί των ημερών του η Σερβία εξελίχθηκε σε μεγάλη δύναμη των Βαλκανίων. Ο Μιλούτιν δεν είναι αυτός που έκτισε τον πύργο, είναι όμως υπεύθυνος για την προσθήκη του τελευταίου ορόφου και της στέγης το 1302.

Στη μονή δεσπόζει ο Μέγας Πύργος, ένας από τους ωραιότερους του Αγίου Όρους, με πιθανή χρονολογία κατασκευής το 1535 ή ίσως λίγο αργότερα. Το Καθολικό της Μονής χτίστηκε επίσης τον 16ο αιώνα (1548 με 1563). Ο πύργος έχει ύψος 28 μέτρα. Οι διαστάσεις στην βάση του είναι 10,0×8,8 μέτρα με ελαφρά μείωση προς τα επάνω. Αποτελείται από ισόγειο και πέντε ορόφους. Το ισόγειο είναι διαμορφωμένο σε στέρνα που τροφοδοτεί την κρήνη της αυλής, στην ανατολική πλευρά του πύργου. Στον 5ο όροφο βρίσκεται το παρεκκλήσιο της Αγίας Άννας.

Πύργος Ιεράς Μονής Καρακάλου

Στην νότια όψη έχει δίλοβο παράθυρο και στην ανατολική όψη σταυρόσχημο κεραμοπλαστικό κόσμημα. Ο πύργος αυτός, όπως και οι πύργοι Δοχειαρίου και Πρωτάτου, παρουσιάζει σε όλες τις πλευρές παράταξη καταχυστρών «εν σειρά». Η διάταξη αυτή είναι εκτός από αμυντική και διακοσμητική (μορφοκρατική). Τα δάπεδα του δευτέρου και τετάρτου ορόφου του πύργου είναι συμπαγή με θολωτή κατασκευή, όπως είναι και η στέρνα του ισογείου τμήματος, ενώ εκείνα του τρίτου και πέμπτου ορόφου είναι ξύλινα. Το δώμα έχει επάλξεις με σαμαρωτή απόληξη. Επάνω στις επάλξεις εδραζόταν παλαιότερα και μια δεύτερη ξύλινη στέγη (όπως φαίνεται σε φωτογραφία του 1918).

Στο ψηλότερο σημείο της μονής βρίσκεται ο Μέγας Πύργος. Όπως και σε άλλες μονές, ο Μέγας Πύργος ήταν ουσιαστικά ο ακρόπυργος της οχύρωσης του μοναστηριού, τελευταίο σημείο άμυνας σε δύσκολους καιρούς, όταν οι μονές ήταν στο στόχαστρο διαφόρων επιδρομέων (πειρατών, Τούρκων, Καταλανών κλπ). Έχει 5 ορόφους και ύψος 28 μέτρα. Η κάτοψή του είναι σχεδόν τετράγωνη, με διαστάσεις 8,5μ x 8,8μ. Στο ισόγειο διαθέτει δεξαμενή που τροφοδοτείται με νερό από την κρήνη στη βάση.

Πύργος Ιεράς Μονής Δοχειαρίου

Ο πύργος αυτός, όπως και οι πύργοι Καρακάλλου και Πρωτάτου, παρουσιάζει σε όλες τις πλευρές παράταξη καταχυστρών «εν σειρά». Η διάταξη αυτή είναι βέβαια πέρα από αμυντική και διακοσμητική (μορφοκρατική). Ειδικά στον πύργο της Μονής Δοχειαρίου, οι εξώστες των καταχυστρών δεν είναι στεγασμένοι. Ο πύργος ήταν αμυντικά αυτόνομος και οι βάσεις του προστατεύονται σε όλη την περίμετρο της κάτοψης με τις καταχύστρες που προβάλλουν συμμετρικά στις τέσσερις πλευρές τους, στο ύψος του τελευταίου ορόφου (όπως και στην Καρακάλλου και στο Πρωτάτο). Μετά την είσοδο υπάρχουν δύο καταπακτές που οδηγούν σε στέρνες, ενώ στον υπόλοιπο τμήμα του υπογείου διαμορφώνεται ένας σχεδόν τετράγωνος αποθηκευτικός χώρος, ο οποίος καλύπτεται με ξύλινο πάτωμα. Στον τελευταίο όροφο στεγάζεται σήμερα η βιβλιοθήκη της μονής. Επίσης στον πύργο βρίσκεται το παρεκκλήσιο των Παμμεγίστων Ταξιαρχών

Ο πύργος της Μονής Διονυσίου βρίσκεται ενσωματωμένος στη βόρεια πλευρά της μονής και έχει σχήμα τετράγωνο. Είναι από τους ψηλότερους στο Όρος με ύψος περίπου 20μέτρα και, μαζί με τις πολεμίστρες, τα παραμέτρα κλπ, 23 μέτρα. Το πλάτος κάθε πλευράς είναι 6 μέτρα. Το σημερινό κτίσμα έχει ελάχιστες μεταβολές ως προς το αρχικό κτίσμα του Νεάγκου. Στη νότια όψη του, στο ύψος του τελευταίου ορόφου, υπάρχει κεραμοπλαστικό μονόγραμμα της Μονής «Π» (= πρόδρομος).

Πύργος Ιεράς Μονής Διονυσίου

Στο ύψος της δεύτερης στάθμης, μαρμάρινη πλάκα με ωραία μεγαλογράμματη βυζαντινή γραφή μας πληροφορεί ότι « Άνηγέρθη έκ βάθρων ό πύργος ούτος διά συνδρομής καί εξόδου του ενδοξότατου Νεάγκου Βοεβόδα αύθέντου της Βλαχίας έν έτει ΖΚΗ» (1520). Μέχρι το ύψος των πέντε μέτρων από το έδαφος είναι συμπαγής και δεν έχει καθόλου κατοικήσιμο χώρο, παρά μόνο μια μικρή δεξαμενή, ενώ πιο πάνω ανυψώνονται τέσσερις ορόφους.

 

Κάθε πλευρά, εκτός της βορινής, φέρει 4 κόγχες πλάτους 1,10μ. και βάθους 0,5μ. που λειτουργούν ως δίοδοι μεταφοράς υλικών από το ύψος της τέταρτης στάθμης, απ’ όπου ξεκινούν οι καταχύστρες. Κύρια υλικά άμυνας που ρίπτονταν απ’ αυτές ήταν λίθοι και βραστό νερό ή λάδι. Το πάχος των εξωτερικών λιθοδομών είναι 2μ. στη βάση του και φτάνει στην κορυφή τα 0,90μ. Παρουσιάζει μείωση 0,40μ. από κάτω προς τα πάνω, όπως όλοι σχεδόν οι Πύργοι. Η δόμηση των τοίχων είναι με λίθους και ασβεστοκεραμοκονίαμα. Η μείωση του πάχους των λιθοδομών εσωτερικά επιτυγχάνεται με υποχώρηση της υπερκείμενης τοιχοποιίας στο ύψος των δαπέδων του Πύργου.

 

Στην απόληξη του Πύργου, όπου οδηγεί η σκάλα με θόλο στο πλατύσκαλο, υπάρχουν καταχύστρες, και η περιμετρική τοιχοποιία είναι διαμορφωμένη σε πολεμίστρες με μικρές εσοχές εσωτερικά και κεκλιμένη στέψη. Η είσοδος στον Πύργο σήμερα γίνεται από το αρχονταρίκι της Μονής διαμέσου μικρού εξώστη που βρίσκεται στη δυτική πλευρά του στο πρώτο όροφο. Η πόρτα είναι βαριά μεταλλική και εσωτερικά ασφαλίζει με σιδερένια αμπάρα. Πρόσφατα (1995) έγιναν εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης του πύργου, κυρίως στο εσωτερικό. Παράλληλα έγινε διαμόρφωση του χώρου του Πύργου σε όλους τους ορόφους σε βιβλιοθήκη-εικονοφυλάκειο.

Στην βορειοανατολική γωνία της Μονής Βατοπεδίου βρίσκεται ο πύργος της Παναγίας , η παλαιότερη φάση του οποίου αποδίδεται από τα «Πάτρια» στον ηγεμόνα της Βλαχίας Νεαγκόε Μπασαράμπ που υπήρξε από τους μεγαλύτερους αρωγούς του Αγίου Όρους. Πρόκειται για ένα από τα εξέχοντα οχυρωματικά έργα των αρχών του 16ου αιώνα στο Άγιον Όρος. Πιο συγκεκριμένα, θεωρείται ότι ο πύργος στη σημερινή του μορφή οικοδομήθηκε το 1512-1521 (περίοδος ηγεμονίας του Μπασαράμπ).

Πύργος Παναγίας Ιεράς Μονής Βατοπαιδίου

Στην κατώτερη στάθμη του στέγαζε δύο ισχυρά κανόνια, που προστάτευαν τον ανοχύρωτο αρσανά της Μονής. Τον 17ο αιώνα ή στις αρχές του 18ου προστέθηκε στη στάθμη με περιμετρικές καταχύστρες το παρεκκλήσιο του Γενεσίου της Θεοτόκου και ο υπερκείμενος τελευταίος όροφος. Ο πύργος έχει ομοιότητες με τον πύργο στον αρσανά της μονής Ζωγράφου και τον πύργο της Μορφωνούς. Σε αυτούς τους πύργους, οι όροφοι στο επάνω μέρος προεξέχουν από τον κυρίως κορμό, ενώ και στις όψεις είναι κτισμένα υψίκορμα τόξα που εδράζονται σε τοξύλια- καταχύστρες.

 

Στον πύργο της Παναγίας τα υψίκορμα τόξα έχουν καταστραφεί σε μεταγενέστερες ανακατασκευές. Ο συγκεκριμένος πύργος στέγαζε τη βιβλιοθήκη και το αρχείο της μονής Βατοπεδίου. Στη βιβλιοθήκη φυλάγονται 2.050 χειρόγραφα, από τα οποία το ένα τρίτο είναι γραμμένα σε περγαμηνή και 25 περγαμηνά ειλητάρια. Υπάρχουν επίσης 60.000 έντυπα (παλαιότυπα, ως επί το πλείστον). Το αρχείο της μονής περιλαμβάνει τριακόσιες δέκα χιλιάδες έγγραφα. Σήμερα το μεγαλύτερο μέρος της βιβλιοθήκης στεγάζεται σε άλλα δύο κτίρια, ενώ ο πύργος της Παναγίας βρίσκεται υπό ανακαίνιση.

Μια απερίσκεπτη νεωτερική επέμβαση με πλάκες από οπλισμένο σκυρόδεμα του στέρησε όλα τα ξύλινα πατώματα από το ύψος του πρώτου ορόφου και επάνω, αλλά και το πλινθόκτιστο σταυροθόλιο της οροφής του ισογείου του. Στο υπόγειο διαμορφώνεται και ένα κυκλικό πηγάδι. Οι επάλξεις του πύργου δεν είναι όλες μεμονωμένες. Ο πύργος ενισχύεται, ιδιαίτερα προς το ρέμα, με λίγες καταχύστρες.

Πύργος Ιεράς Μονής Αγίου Παύλου

Οι κλίμακες ανόδου στους ορόφους είναι λιθόκτιστες, ευθύγραμμες, θολοσκεπείς και διαμορφώνονται στο πάχος των τοίχων. Σύμφωνα με την επιγραφή επάνω από την είσοδό του ο πύργος άρχισε να αναγείρεται το 1521/1522 από τον βοεβόδα Νεάγκοε Μπασαράμπ της Βλαχίας και το γιο του Θεοδόσιο. Η δεύτερη επιγραφή του πύργου αναφέρεται στην ολοκλήρωση της οικοδόμησής του. Βρίσκεται εντοιχισμένη στο ύψος του κλιμακοστασίου του πύργου, είναι φθαρμένη και δεν μπορεί να διαβαστεί. Αναφέρει το «βοεβόδα Πέτρο», πιθανό τον Μολδαβό ηγεμόνα Πέτρο Δ΄ Ράρες, ο οποίος ανέβηκε στο θρόνο το 1527.

Ο πύργος του Αγίου Σάββα έχει διαστάσεις κάτοψης 8.5μx13.5μ. Αποτελείται από το υπόγειο, το ισόγειο και 4 ορόφους. Στον τελευταίο όροφο, κάτω από τη στάθμη των επάλξεων, υπάρχει ένα μονόχωρο παρεκκλήσι αφιερωμένο στον Ιωάννη Πρόδρομο. Η παλιότερη οικοδομική φάση του πύργου, που αποτελεί το βασικό κορμό του, αποδίδεται στα τέλη του 12ου-αρχές 13ου αιώνα (αποδίδεται στον κτίτορά της Άγιο Σάββα) και η δεύτερη στις αρχές του 14ου αιώνα (αποδίδεται στο Σέρβο ηγεμόνα Στέφανο Μιλούτιν).

Πύργος Αγίου Σάββα Ιερής Μονής Χιλανδαρίου

Μια τρίτη σημαντική φάση σημειώθηκε το 1682-1684. Τότε οι επάλξεις καλύφθηκαν με τετράρριχτη στέγη από σχιστόπλακα. Αξίζει να επισημανθεί η ιδιαίτερη επιμέλεια που επιδείχθηκε, σε αυτή τη φάση, στη διακόσμηση με περίτεχνα κεραμοπλαστικά των παρειών της εξωτερικής τοιχοποιίας του ανώτερου τμήματος (μεταξύ των τόξων και των επάλξεων).

 

Γενικά για τους πύργους αυτού το τύπου μπορούμε να παρατηρήσουμε τα εξής:

Ένα βασικό στοιχείο παρόμοιων πύργων, όσον αφορά την εξωτερική τους τοιχοποιία, είναι η υιοθέτηση της παραστάδας, που ορίζει έναν ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό τύπο. Ο τύπος αυτός χαρακτηρίζεται από κάτοψη σχεδόν τετράγωνη (Πύργοι της Μονής Χιλανδαρίου, του Μανδρακίου της Μεγίστης Λαύρας). Κατά τη δόμηση των εξωτερικών τοίχων, στην κάθε πλευρά του πύργου κατασκευάζονται συμμετρικά τουλάχιστον τρεις ευμεγέθεις εγκάρσιες προβολές – αντηρίδες, που υψώνονται ως παραστάδες, ενώνονται με τόξα στο επίπεδο του δώματος του πύργου και γεφυρώνονται στις γωνίες με ημιχώνια, δημιουργώντας έτσι μια διαπλάτυνση, που καταλήγει στις επάλξεις.

 

Η κατασκευή των παραστάδων αποτελεί μια μορφολογική ιδιαιτερότητα, της οποίας η αφετηρία θα πρέπει να αναζητηθεί σε δομικούς λόγους, αν δεν εξυπηρετεί κάποια αναγκαιότητα στρατιωτικής φύσης. Έχουν διατυπωθεί διάφορες υποθέσεις για την προέλευση αυτού του στυλ κατασκευής πύργων. Πιστεύεται ότι πρόκειται για καθαρά βυζαντινό σχέδιο χωρίς δυτικές επιρροές που υιοθετήθηκε σε αρκετούς υστεροβυζαντινούς πύργους -και εκτός Αγίου Όρους. Ο πύργος του Αγίου Σάββα της Μονής Χιλανδαρίου ακολουθεί τα γενικά χαρακτηριστικά αυτού του τύπου, ωστόσο εμφανίζει μια ιδιορρυθμία ως προς τη συμμετρία και το μέγεθος της προβολής των παραστάδων από το επίπεδο της εξωτερικής τοιχοποιίας του, που ενδεχομένως οφείλεται εν μέρει και στην προϋφιστάμενη υποδομή

Η μονή Ιβήρων βρίσκεται στην βορειοανατολική πλευρά της αθωνικής χερσονήσου επάνω σε μικρό όρμο. Ιδρύθηκε τον 8ο αιώνα ως μονή του Κλήμεντος. Το 980 ο εξ Ιβηρίας (σημερινής Γεωργίας) μοναχός Ιωάννης Τουρνίκιος με ομάδα Γεωργιανών -Ιβήρων μοναχών, προερχόμενη από τη Μεγίστη Λαύρα την επέκτειναν και τη διαμόρφωσαν σε «λαύρα». Ο αρσανάς της μονής, που βρίσκεται πολύ κοντά στο μοναστήρι, προστατεύεται από έναν επιβλητικό πύργο ύψους 22,5 μέτρων, που είναι ο καλύτερα διατηρημένος πύργος του μοναστηριού. Κτίστηκε το 1626, σε μια περίοδο που με τη βοήθεια δωρεών από Γεωργιανούς και Ρουμάνους ηγεμόνες, η μονή περνούσε μια φάση φρενήρους ανοικοδόμησης.

Πύργος Αρσανά Ιερής Μονής Ιβήρον

Νότια από την Ι.Μονή Καρακάλλου υπάρχει ο αρσανάς της Μονής και πάνω από αυτόν ένα μικρό παραθαλάσσιο οχυρό. Το οχυρό συγκρότημα με τον επιβλητικό του πύργο θεωρείται ότι είναι έργο του ηγεμόνα της Mολδοβλαχίας Iωάννη-Πέτρου Pάρε και του μοναχού Iωάσαφ. Eπί του υπερθύρου της μικρής δυτικής εισόδου του πύργου υπάρχει η εξής επιγραφή: «Eπί ημερών Γερμανού καθηγουμένου, Iωάννης-Πέτρος Bοεβόδας, Iωάσαφ μοναχός, κτίτορες Σπυρόπουλος Διονύσιος, χατζής και πρωτομάστορας, έτος ζμβ’ (1534) ετελειώθη ο Πύργος και ο μπαμπακάς» n («Γερμανός» είναι όνομα, «αρμπακάς» ή «μπαρμπακάς» είναι ο οχυρός περίβολος).

Πύργος Αρσανά Ιερής Μονής Καρακάλου

Παρά την επιγραφή αυτή, είναι πιθανό ο η οχύρωση να είναι λίγο παλαιότερη και να είναι έργο του 15ου αιώνα. Ο προφανής λόγος ύπαρξης του μικρού κάστρου στη συγκεκριμένη θέση είναι η αμυντική προστασία του αρσανά που παλιά υπήρχε από κάτω ακριβώς. Υπάρχει όμως και η θεωρία ότι ήταν το αποτέλεσμα μιας απόπειρας μεταφοράς της μονής από το βουνό στην παραλία πολύ πριν το 1534.

 

Από γραπτό του Καθηγουμένου Εσφιγμένου Θεοδώρητου (1805-1817):

«Ο πύργος είναι έργον επιστήμονος και αρχαίου τεχνίτου. διότι πάσα η οικοδομή έν εγένετο μίγμα, ούτε ερράγη εν ουδενί μέρει ουδαμώς. Έχει έσωθεν αποκρύφους τόπους εις το βλάπτειν μεν τους έξωθεν, μη βλάπτεσθαι δε τους εκ του πύργου πολεμούντας»

Η αρχική οικοδομική φάση του πύργου ανήκει πιθανότατα στα τέλη του 11ου- αρχές του 12ου αιώνα. Η δεύτερη οικοδομική φάση περιλαμβάνει και το ομώνυμο παρεκκλήσι στην κορυφή του πύργου, το όποιο τοιχογραφήθηκε γύρω στο 1260.

Πύργος Αγίου Γεωργίου Ιερής Μονής Χιλανδαρίου

Γενικά για τους πύργους αυτού το τύπου μπορούμε να παρατηρήσουμε τα εξής:

Ένα βασικό στοιχείο παρόμοιων πύργων, όσον αφορά την εξωτερική τους τοιχοποιία, είναι η υιοθέτηση της παραστάδας, που ορίζει έναν ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό τύπο. Ο τύπος αυτός χαρακτηρίζεται από κάτοψη σχεδόν τετράγωνη (Πύργοι της Μονής Χιλανδαρίου, του Μανδρακίου της Μεγίστης Λαύρας). Κατά τη δόμηση των εξωτερικών τοίχων, στην κάθε πλευρά του πύργου κατασκευάζονται συμμετρικά τουλάχιστον τρεις ευμεγέθεις εγκάρσιες προβολές – αντηρίδες, που υψώνονται ως παραστάδες, ενώνονται με τόξα στο επίπεδο του δώματος του πύργου και γεφυρώνονται στις γωνίες με ημιχώνια, δημιουργώντας έτσι μια διαπλάτυνση, που καταλήγει στις επάλξεις.

 

Η κατασκευή των παραστάδων αποτελεί μια μορφολογική ιδιαιτερότητα, της οποίας η αφετηρία θα πρέπει να αναζητηθεί σε δομικούς λόγους, αν δεν εξυπηρετεί κάποια αναγκαιότητα στρατιωτικής φύσης. Έχουν διατυπωθεί διάφορες υποθέσεις για την προέλευση αυτού του στυλ κατασκευής πύργων. Πιστεύεται ότι πρόκειται για καθαρά βυζαντινό σχέδιο χωρίς δυτικές επιρροές που υιοθετήθηκε σε αρκετούς υστεροβυζαντινούς πύργους -και εκτός Αγίου Όρους.

Στη ΝΔ γωνία του περιβόλου της Ιεράς Μονής της Μεγίστης  Λαύρας υψώνεται ο μεγάλος πύργος ο επονομαζόμενος του «Τσιμισκή». Για την κατασκευή του καθαιρέθηκε τμήμα του αρχικού τείχους της μονής. Ο Πύργος κατασκευάστηκε σε δύο οικοδομικές φάσεις: Η κατώτερη στη βυζαντινή εποχή, και η ανώτερη το 1522 από τον Γεννάδιο Σερρών. Το υπόλοιπο τμήμα του νοτίου τείχους μέχρι την δεύτερη πύλη φαίνεται ότι κατασκευάστηκε στην πρώτη περίοδο της ιστορίας της μονής.

Πύργος Τσιμισκή Ιερής Μονής Μεγίστης Λαύρας

Σε περίοπτη θέση της Νέας Σκήτης, σε ένα βράχο πάνω από τη θάλασσα υψώνεται ο Πύργος της Νέας Σκήτης. Είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακός και σε αυτόν οφείλεται η παλαιότερη ονομασία της Σκήτης ως Σκήτη του Πύργου. Η παράδοση λέει ότι χτίστηκε επί Ιουστινιανού, αλλά το πιθανότερο είναι να πρόκειται για κτίσμα της εποχής του Ανδρόνικου Α΄ Κομνηνού περί το 1150.

Πύργος Νέας Σκήτης

Σώζεται σε καλή κατάσταση και αποτελεί μνημείο οχυρωματικής τεχνικής. Είναι χτισμένος στο βορινό μέρος της Σκήτης σε υψόμετρο 80 μέτρων περίπου από την επιφάνεια της θάλασσας. Έχει ύψος 20 μέτρα και οι διαστάσεις του στην βάση του είναι 8Χ7.8 μέτρα. Είναι τετραώροφος και στον πάνω όροφο βρίσκεται το παρεκκλήσιο της Αγίας Άννης. Έχει τετράριχτη στέγη καλυμμένη με σχιστόπλακες. Στην βόρεια και δυτική όψη υπάρχουν καταχύστρες. Στην δυτική όψη υπάρχει σκεπαστός εξώστης. Ο πύργος αναστηλώθηκε πρόσφατα και ανακαινίστηκε ώστε να χρησιμοποιηθεί ως σκευοφυλάκιο.

Ο πύργος της Mορφωνούς είναι ό,τι απέμεινε από το παλιό Μοναστήρι των Αμαλφηνών, ένα από τα πρώτα μεγάλα μοναστήρια του Αγίου Όρους, το οποίο ίδρυσαν τον 10ο αιώνα επτά μοναχοί από το Αμάλφι της Ιταλίας. Το μοναστήρι – και ο πύργος – οικοδομήθηκαν τον 10ο ή 11ο αιώνα. To μοναστήρι το στήριζαν οικονομικά οι Αμαλφηνοί έμποροι της Κωνσταντινούπολης.

Πύργος Μορφωνούς

Με την παρακμή του Βυζαντίου, παρήκμασε και η παροικία των Αμαλφηνών, με επακόλουθο την ερήμωση της Μονής. Η Μονή εγκαταλείφθηκε οριστικά μετά την Δ’ Σταυροφορία. Έρημη πια από μοναχούς, παραχωρήθηκε το 1287 από τον Ανδρόνικο Β΄ Παλαιολόγο στη Μεγίστη Λαύρα. Φαίνεται όμως ότι ο πύργος παρέμεινε σε χρήση – πιθανότατα για αμυντικούς λόγους. Αυτό συμπεραίνεται από το γεγονός ότι ο παλιός βυζαντινός πύργος – με έντονα προεξέχουσες αντηρίδες – ανακατασκευάστηκε στις αρχές του 16ου αιώνα χωρίς όμως να ακολουθήσει στα ψηλότερα νέα τμήματά του την παλιά τυπολογία της κάτοψης. Ο πύργος είναι παρόμοιος έχοντας τις ίδιες αναλογίες και μορφολογικά στοιχεία με τον πύργο του Αρσανά της Μονής Ζωγράφου.

Πολυώροφος πύργος στο κέντρο της Αθωνικής πρωτεύουσας, των Καρυών, κολλητά στο κτίριο όπου συνεδριάζει η Ιερά Κοινότητα και σε απόσταση μερικών μέτρων από το «Πρωτάτο», δηλαδή το ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, που είναι ο Καθεδρικός ναός των Καρυών και η αρχαιότερη εκκλησία του Αγίου Όρους, όπου βρίσκεται η εικόνα του «Άξιον Εστί».

Πύργος Πρωτάτου

Από την πρώτη ακόμα περίοδο λειτουργίας της μοναστικής κοινότητας του Αγίου Όρους, στις Καρυές ήταν εγκατεστημένος ο «Πρώτος», δηλαδή ο διοικητικός επικεφαλής της μοναχικής κοινότητας. Εξ ού και η ονομασία «Πρωτάτο». Κάποια εποχή, από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα, ο πύργος ήταν η έδρα του Τούρκου Αγά. Εκείνη την περίοδο, χρησιμοποιήθηκε και σαν φυλακή για πάσης φύσεως αμαρτωλούς (λαϊκούς και μοναχούς). Το 1884 πυρπολήθηκε «υπό πεφυλακισμένων τινών», σύμφωνα με μαρτυρία του Γεράσιμου Σμυρνάκη ηγουμένου της μονής Εσφιγμένου.

 

Ο πύργος ανακατασκευάστηκε το 1694 πιθανότατα μετά από χορηγία των ηγεμόνων της Μολδοβλαχίας, όπως πολλοί άλλοι πύργοι τον 16ο και 17ο αιώνα στο Άγιο Όρος. Ανακαινίστηκε ξανά το 1890, προφανώς λόγω των ζημιών στην πυρκαγιά του 1884. Σήμερα στον πύργο στεγάζεται η βιβλιοθήκη του Πρωτάτου με κειμήλια και έγγραφα μεγάλης αξίας, μεταξύ των οποίων τα «Τυπικά» του 972 και του 1045, θεωρημένα με τις υπογραφές των αυτοκρατόρων Ιωάννου Τσιμισκή και Κωνσταντίνου Μονομάχου, αντιστοίχως. Το πρώτο Τυπικό με την υπογραφή του Τσιμισκή ονομάζεται «Τράγος» επειδή ήταν γραμμένο σε δέρμα προβάτου.

Ο πύργος είναι αρχικά κατασκευή του 12ου αιώνα ίσως και παλαιότερη. Κατά τον 16ο αιώνα έγινε μεγάλης εκτάσεως ανακατασκευή και το ίδιο συνέβη και τον 19ο αιώνα περί το 1880, οπότε ο πύργος απέκτησε τη σημερινή του μορφή και το γκρίζο του επίχρισμα. Πρόσφατα έγιναν εργασίες συντήρησης και αναστήλωσης του μνημείου. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το εντυπωσιακό κτίριο του Πύργου της Μεταμορφώσεως αποτελεί ένα μεγάλης σημασίας μνημείο της αθωνικής αρχιτεκτονικής, δεδομένου ότι συνιστά σημαντικότατο δείγμα της βυζαντινής οχυρωματικής αλλά επιπλέον, με τη διαρκή του κατοίκηση, διασώζει και στοιχεία της μοναστηριακής αρχιτεκτονικής, όπως αυτή διαμορφώθηκε στα νεώτερα χρόνια.

Πύργος Μεταμόρφωσης Ιεράς Μονής Βατοπαιδίου

Η εντυπωσιακή θέση την οποία κατέχει ο πύργος στο συγκρότημα της μονής και το μεγάλο του ύψος έχουν ως αποτέλεσμα να δεσπόζει στο σύνολο του οικοδομικού συγκροτήματος του Βατοπεδίου, του οποίου αποτελεί ένα από τα εξέχοντα οικοδομήματα. Πάντως πρέπει να επισημάνουμε ότι οι διάφορες ανακαινίσεις έχουν αλλοιώσει σημαντικά τον βυζαντινό χαρακτήρα του μνημείου. Ο πύργος Μεταμορφώσεως βρίσκεται στο υψηλότερο σημείο του περιβόλου, στη νότια κορυφή του περίπου τριγωνικού σχήματος της κάτοψης του μοναστηριού.

 

Κατά τους νεώτερους, τουλάχιστον, χρόνους και ως τα τέλη του 18ου αιώνα, ο όγκος του πύργου έστεκε μόνος του σ’ αυτό το μέρος των τειχών του περιβόλου, με την είσοδο του απροσπέλαστη, σε μεγάλο ύψος από το έδαφος, ενώ στη συνέχεια ήρθαν και προσκολλήθηκαν πάνω του οι πτέρυγες της νοτιοδυτικής και της νοτιοανατολικής πλευράς (του τέλους του 18ου αιώνα και του 1818, αντίστοιχα), και αργότερα η πτέρυγα του 1864-6, που αντικατέστησε την πρώτη. Μαζί μ’ αυτές διαμορφώθηκαν έξω από τη βόρεια πλευρά του πύργου οι ογκώδεις, κτιστές σκάλες και τα άνδηρα για την προσπέλαση των πτερύγων και για την άμεση πρόσβαση στην είσοδο του πύργου.

 

Είναι ο υψηλότερος πύργος στο Βατοπέδι, με ύψος περίπου 29μ. από την αυλή. Έχει κάτοψη σχήματος ορθογωνίου με εξωτερικές διαστάσεις 12,00Χ7,70μ. περίπου και εξωτερικά φέρει οκτώ ενισχυτικές αντηρίδες, που ξεκινούν από το έδαφος μέχρι τη βάση της τελευταίας στάθμης (από δύο στην ανατολική και στη δυτική πλευρά, τρεις στη νότια και δύο στη βόρεια όψη προς το εσωτερικό της Μονής). Ο πύργος αναπτύσσεται σε έξι ορόφους από τη στάθμη της εισόδου και πάνω, ενώ τουλάχιστον μια ακόμη στάθμη βρίσκεται μπαζωμένη, πιο κάτω από την είσοδο. Η μεταξύ τους επικοινωνία γίνεται με σταθερές ξύλινες κλίμακες.

 

Η είσοδος του Πύργου βρίσκεται, για λόγους ασφαλείας, στον πρώτο όροφο. Η προσπέλαση στη στάθμη της εισόδου, που βρίσκεται στη βόρεια όψη του Πύργου, γίνεται σήμερα με πέτρινο κλιμακοστάσιο από την αυλή της Μονής ή απευθείας από την τρίτη στάθμη της παρακείμενης νότιας πτέρυγας. Τα κουφώματα του πύργου ανήκουν ως επί το πλείστον στα τέλη του 19ουκαι στις αρχές του 20ου αιώνα. Το τοξωτό άνοιγμα της εισόδου ασφαλίζεται σήμερα από μια μεταλλική πόρτα μεταγενέστερης κατασκευής (πιθανώς του 1880).

 

Οι τέσσερις χαμηλότερες στάθμες έχουν απλή εσωτερική διαρρύθμιση (σώζονται λείψανα από κάποια πρόχειρα, ξύλινα χωρίσματα στις δύο πρώτες) και φαίνεται ότι είχαν μια γενική αποθηκευτική χρήση, ενώ οι δυο ανώτερες είναι διηρημένες σε χώρους κατοικίας των νεώτερων χρόνων, μεγάλα ανοίγματα και πιο σύνθετη διάταξη που προέκυψε από την κατά καιρούς χρήση κατοίκησης. Στις χαμηλότερες στάθμες υπάρχουν ελάχιστα και πολύ στενά παράθυρα (φωτιστικές σχισμές). Μόνον οι χώροι των δύο τελευταίων ορόφων φωτίζονται από μεγάλα παράθυρα που ανοίχτηκαν τον 19ο αιώνα. Ο πύργος είναι κτισμένος με αργολιθοδομή και ισχυρό ασβεστοκονίαμα. Στη βυζαντινή φάση γίνεται χρήση πλακοειδών κυρίως λίθων, σε σκούρες αποχρώσεις.

 

Ξυλοδεσιές είναι ορατές μόνο στο εσωτερικό πρόσωπο των τοίχων της μεταβυζαντινής φάσης, ενώ στη βυζαντινή φάση πρέπει να είναι κρυφές. Παρ’ όλα αυτά, οι εσωτερικές ξυλοδεσιές πάνω στις οποίες εδράζονται οι δοκοί των ξύλινων πατωμάτων, είναι ορατές σ’ όλη την (εσωτερική) περίμετρο του πύργου και φαίνεται πως διατηρείται σ’ αυτές τις θέσεις ένα σημαντικό μέρος από τα αντίστοιχα βυζαντινά ξύλα, όπως και κάποιες από τις δοκούς πατωμάτων της βυζαντινής φάσης. Πρόκειται για ορισμένα πατόξυλα στο δυτικό μέρος των ορόφων του πύργου, τα οποία είναι αισθητά μεγαλύτερης διατομής και εμφανώς πιο παλιά από τα υπόλοιπα.

 

Το εξωτερικό επίχρισμα του 1880 διατηρείται σε μεγάλο μέρος των επιφανειών, κυρίως στο ανώτερο μέρος του πύργου, ενώ χαμηλότερα έχει καταπέσει σε πολλές θέσεις. Το επίχρισμα είναι γκριζόλευκο και σχετικά σκληρό. Η κάλυψη της στέγης γίνεται με σχιστόπλακες, ενώ του παρεκκλησίου με μολυβδόφυλλα. Στον τελευταίο όροφο βρίσκονται τρεις ξύλινοι εξώστες, ανά ένας στη βόρεια, δυτική και νότια πλευρά.

Ο αμυντικός πύργος της μονής Κουτλουμουσίου βρίσκεται στο δυτικό άκρο της νότιας πτέρυγας και κατασκευάστηκε το 1508. Βρίσκεται δίπλα στο καμπαναριό και στεγάζει το εικονοφυλάκιο της μονής.

Πύργος Ιεράς Μονής Κουτλουμουσίου

Ο οχυρωτικός πύργος του αρσανά βρίσκεται πάνω σε βραχονησίδα και και διαθέτει οχυρωτικό τείχος προς τη μεριά της θάλασσας, με επάλξεις και περίδρομο, καθώς και κινητή γέφυρα ενώ ο κυρίως αρσανάς είναι πιο χαμηλά. Στον πύργο υπάρχει παρεκκλήσιο του Αγίου Γεωργίου της Αρμενίας. Το πιο πιθανό είναι ότι στη θέση υπήρχε παλιότερος πύργος, η εκ βάθρων ανακαίνιση του οποίου τον 16ο ή 17ο αιώνα, του έδωσε τη σημερινή μορφή. Η ασυνήθιστη -και αισθητικής Bauhaus- όψη του πύργου οφείλεται σε κάλυψη της λιθοδομής με τσιμέντο (!) σε μία ατυχή προσπάθεια προστασίας του μνημείου που πρέπει να έγινε περί τα μέσα του 20ου αιώνα.

Πύργος Αρσανά Ιεράς Μονής Μεγίστης Λαύρας

Ένας από τους πύργους του οχυρωματικού περιβόλου της Μονής Εσφιγμένου στο Άγιο Όρος. Ο συγκεκριμένος είναι από τη μεριά της θάλασσας και ο πιο εντυπωσιακός του συγκροτήματος. Με το όνομα Μονή του Εσφιγμένου υπήρχε ήδη Μονή από τον 11ο αιώνα. Σύμφωνα με την παράδοση το μοναστήρι ιδρύθηκε από την αυτοκράτειρα Πουλχερία (408-450).

Επιθαλάσσιος Πύργος Ιεράς Μονής Εσφιγμένου

Κατά τον 14ο αιώνα ηγούμενος του μοναστηριού είχε αναδειχθεί ο Γρηγόριος Παλαμάς. Ερημώθηκε πολλές φορές από πειρατικές επιδρομές, κυρίως από τους Σαρακηνούς, αλλά απέκτησε σημαντική δύναμη μετά τον 18ο αιώνα. Το παλιότερο κτίριο της Μονής είναι η τράπεζα που διατηρεί τοιχογραφίες του 16ου-17ου αιώνα. Το καθολικό κτίστηκε το 1810 στη θέση παλαιότερου ναού που κατεδαφίστηκε. Οι περισσότεροι πύργοι της μονής κτίσθηκαν λίγο αργότερα μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα.

Η Καλιάγρα (ή Καλλιάγρα) είναι έκταση που ανήκει Ι. Μονής Κουτλουμουσίου. Αρχίζει λίγο έξω από τις Καρυές και εκτείνεται μέχρι την ανατολική ακτή όπου βρίσκεται και ο αρσανάς της μονής. Στον αρσανά υπάρχει μικρό συγκρότημα με «Κάθισμα» και εντυπωσιακό πύργο. Μέσα στον πύργο βρίσκεται ιερός ναός των Αγίων Αρχαγγέλων. Αν και εξάρτημα της Κουτλουμουσίου – που βρίσκεται στο κέντρο του Αγίου Όρους – ο αρσανάς είναι πολύ κοντά στη Μονή Σταυρονικήτα στον μικρό όρμο που βρίσκεται νότια από αυτό το μοναστήρι.

Πύργος Καλλιάγρα

Η περιοχή αυτή, στην οποία υπάρχουν κατάλοιπα και αρχαιοελληνικού οικισμού, είναι ένα από τα ελάχιστα φυσικά λιμάνια της ανατολικής πλευράς της χερσονήσου του Άθω και πιθανολογείται πως ήδη από τον 10ο αιώνα χρησιμοποιήθηκε σαν λιμάνι για την εξυπηρέτηση της περιοχής Καρυών. H ύπαρξη πύργου, εδώ μνημονεύεται πριν από το 1422. Προφανώς στην θέση του οικοδομήθηκε ο υπάρχων αρσανάς με τον επικαθήμενο πύργο, κατά την δεύτερη δεκαετία του 16ου αιώνα.

Ο Πύργος στον Αρσανά της Μονής Σίμωνος Πέτρας είναι από τους καλύτερα διατηρημένους πύργους του 16ου αιώνα στο Άγιο Όρος χωρίς να έχει υποστεί ριζικές νεώτερες μεταρρυθμίσεις. Η Μονή Σίμωνος Πέτρας, λεγόμενη και Σιμωνόπετρα είναι 13η στην ιεραρχία των μονών του Αγίου Όρους. Είναι ένα επταώροφο οικοδόμημα που εδράζεται σε ένα μυτερό γρανιτένιο βράχο ύψους 300 μέτρων. Ο αρσανάς της μονής βρίσκεται στην παραλία στο μέσο του ανοίγματος της χαράδρας που κατεβαίνει από το μοναστήρι προς τη θάλασσα. Ο πύργος του αρσανά είναι τετραώροφος και χτίσθηκε το 1567.

Πύργος Αρσανά Ιεράς Μονής Σίμωνος Πέτρα

Ο πύργος της Κολιτσούς είναι κτίσμα του 12ου ή 13ου αιώνα. Ανήκε στη μονή Καλέτζη. H μονή είχε ιδρυθεί από τη μανιάτικη οικογένεια Καλέτζη ή Καλέντζη. Τον 14ο αιώνα, ο πύργος ανακαινίσθηκε και πέρασε στην κυριότητα της Μονής Βατοπεδίου (μαζί με άλλες παλιές γειτονικές μονές όπως του Χαλκέως, του Βεροιώτου, του Ιεροπάτορα κτλ). Πιστεύεται ότι η επισκευή και δωρεά του πύργου έγινε το 1341 από τον ίδιο τον αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ’ Καντακουζηνό ο οποίος τη χρονιά εκείνη επισκέφθηκε τη μονή Βατοπεδίου.

Πύργος Κολιτσούς

Ερειπωμένος πύργος με οχυρωματικό περίβολο στην παραλία κάτω από τη μονή Αγίου Παύλου στο Άγιο όρος, 5 λεπτά με τα πόδια από τον καινούργιο αρσανά της μονής. Ο πύργος βρίσκεται κοντά στην κοίτη του χειμάρρου Ξηροπόταμος. Παλαιότερα προστάτευε τον αρσανά της μονής που βρισκόταν σε εκείνο το σημείο.

Πύργος Αρσανά Ιεράς Μονής Αγίου Παύλου

Ο παλιός αρσανάς καταστράφηκε σε πλημμύρα του Ξηροποτάμου το 1821 ενώ σοβαρές ζημιές προκλήθηκαν στον πύργο και στη μεγάλη πλημμύρα του 1911 που παρέσυρε τα πάντα στην περιοχή. Σήμερα σώζονται μόνο ερείπια του Πύργου και του προσκολλημένου οχυρού περιβόλου (Μπαρμπακάς), οπότε δημιουργείται έτσι ένα μικρό φρουριακό συγκρότημα. Φαίνεται πιθανόν ο περίβολος να ανήκει στην πρώιμη μεταβυζαντινή εποχή (15ος αιώνας), ενώ ο Πύργος είναι μάλλον παλαιότερος (14ος αιώνας).

Ο πύργος είναι παραθαλάσσιος, ανήκει στη Μονή Κωνσταμονίτου και βρίσκεται ανάμεσα στον αρσανά της Μονής και στον αρσανά της Μονής Ζωγράφου. Ο συγκεκριμένος πύργος, ο «Παλιόπυργος», είναι ό,τι απέμεινε από παλιά μονή που υπήρχε εκεί, τη μονή «Ξηροκάστρου», που η αρχαιότερη ονομασία της ήταν του «Αρμενίου».

Πύργος Ιεράς Μονής Κωνσταμονίτου

Η ακριβής χρονολόγηση του πύργου δεν είναι γνωστή, αλλά είναι εξακριβωμένο ότι επισκευάστηκε τον 15ο-16ο αιώνα με διπλό τείχος και υπερύψωση με καταχύστρες επάνω από την είσοδό του. Η πρώτη κατασκευή του πύργου έγινε μάλλον τον 14ο αιώνα, μετά την επιδρομή των Καταλανών. Φαίνεται ότι αρχικά ήταν μέρος της αμυντικής οχύρωσης της μονής Ξηροκάστρου και αργότερα όταν αυτό το μοναστήρι εγκαταλείφθηκε, χρησιμοποιήθηκε για την άμυνα του αρσανά της Κωνσταμονίτου. Οι διαστάσεις του πύργου είναι 13Χ9,80 μέτρα στη βάση του και το σημερινό του ύψος είναι 16,20 μέτρα.

Ο πύργος είναι γνωστός ως «Πύργος της Πουλχερίας» ή «Πύργος της Κοντέσσας». Η Αυτοκράτειρα Πουλχερία θεωρείται κτήτωρ της Μονής Ξηροποτάμου. Ο πύργος απεικονίζεται σε σχέδιο του Ρώσου περιηγητή Μπράσκυ του 1744 και φαίνεται να είναι σε καλή κατάσταση, και να έχει και τετράριχτη στέγη όπως πολλοί πύργοι στο Άγιο Όρος.

Πύργος Πουλχερίας

Η θέση και το μικρό σχετικά μέγεθος του πύργου δείχνουν ότι μάλλον ήταν παρατηρητήριο. Σύμφωνα με τον ιερομόναχο Γεράσιμο Σμυρνάκη, το 1902: «Παρά το νεώριον δε τούτο αφιστάμενον της Μονής 20΄, υπάρχει κατηρειπωμένος πύργος, χρησιμεύσας ως σκοπιά κατά τας ληστροπειρατικάς επιδρομάς, εφ’ ου ίδρυτο ναΐδιον, επί τη μνήμη του αγίου Ανδρέου.» Η χρονολογία κατασκευής του πύργου είναι άγνωστη. Σίγουρα δεν είναι του 5ου αιώνα όπως υπαινίσσεται το όνομά του. Το πιο πιθανό είναι να είναι μεταβυζαντινός του 15ου-16ου αιώνα, όπως η πλειοψηφία των πύργων στο Άγιο Όρος. Το γεγονός όμως ότι είχε πρωτίστως αμυντικό ρόλο, αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο να είναι πιο παλιός.