Ιερές Μονές

Αθωνικά σύνθετα κτιριακά συγκροτήματα, που ανεγέρθηκαν και αναπτύχθηκαν με κέντρο τους το Καθολικό

Το Άγιο Όρος συνίσταται από είκοσι Ιερές Μονές. Οι Ιερές Μονές είναι μεγάλα, πολύπλοκα κτίρια που περιβάλλονται από δυνατό τείχος με κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα τον Πύργο με τις επάλξεις και τις πολεμίστρες που βοηθούσαν στην απόκρουση των πειρατών και των κατακτητών στα παραθαλάσσια κυρίως μοναστήρια.

Σύμφωνα με την ιεραρχική τάξη οι Ιερές Μονές του Αγίου Όρους, καλούμενες και Αθωνικές, οι οποίες είναι αυτοδιοίκητες και διοικούνται σύμφωνα με τον εσωτερικό τους κανονισμό, τον οποίο ψηφίζουν οι ίδιες και εγκρίνει η Ιερά Κοινότητα, είναι οι εξής:

1. Ιερά Μονή Μεγίστης Λαύρας 963 μ.Χ. Ελληνική
2. Ιερά Μονή Βατοπαιδίου 972 μ.Χ. Ελληνική
3. Ιερά Μονή Ιβήρων 976-980 μ.Χ. Ελληνική
4. Ιερά Μονή Χιλιανδαρίου 1076 μ.Χ. Σερβική
5. Ιερά Μονή Διονυσίου 1370-1374 μ.Χ. Ελληνική
6. Ιερά Μονή Κουτλουμουσίου 12ος αιώνας μ.Χ. Ελληνική
7. Ιερά Μονή Παντοκράτορος Μέσα 14ου αιώνα μ.Χ. Ελληνική
8. Ιερά Μονή Ξηροποτάμου Τέλη 10ου αιώνα μ.Χ. Ελληνική
9. Ιερά Μονή Ζωγράφου Τέλη 10ου αιώνα μ.Χ. Βουλγαρική
10. Ιερά Μονή Δοχειαρίου Τέλη 10ου αιώνα μ.Χ. Ελληνική
11. Ιερά Μονή Καρακάλλου Αρχές 11ου αιώνα μ.Χ. Ελληνική
12. Ιερά Μονή Φιλοθέου Τέλη 10ου αιώνα μ.Χ. Ελληνική
13. Ιερά Μονή Σίμωνος Πέτρα Μέσα 14ου αιώνα μ.Χ. Ελληνική
14. Ιερά Μονή Αγίου Παύλου 11ος αιώνας μ.Χ. Ελληνική
15. Ιερά Μονή Σταυρονικήτα 11ος αιώνας μ.Χ. Ελληνική
16. Ιερά Μονή Ξενοφώντος 998 μ.Χ. Ελληνική
17. Ιερά Μονή Γρηγορίου Μέσα 14ου αιώνα μ.Χ. Ελληνική
18. Ιερά Μονή Εσφιγμένου Τέλη 10ου αιώνα μ.Χ. Ελληνική
19. Ιερά Μονή Αγίου Παντελεήμονος Αρχές 11ου αιώνα μ.Χ. Ρωσική
20. Ιερά Μονή Κωνσταμονίτου 11ος αιώνας μ.Χ. Ελληνική

Οι είκοσι ιερές μονές της Αθωνικής χερσονήσου ,αποτελούν σύνθετα κτιριακά συγκροτήματα, που ανεγέρθηκαν και αναπτύχθηκαν με κέντρο τους το Καθολικό, τον κεντρικό ναό. Τα συγκροτήματα αυτά εξωτερικά περιβλήθηκαν με προστατευτικά τείχη, με κτίρια φρουριακού χαρακτήρα χτισμένα περιμετρικά και με αμυντικούς πύργους προκειμένου να αντεπεξέλθουν σε ποικίλες αντίξοες καταστάσεις.

Κοντά στο Καθολικό που αποτελεί τον πυρήνα της μοναστικής ζωής και βρίσκεται στο μέσο της αυλής, βρίσκονται συχνά το καμπαναριό, και η τράπεζα. Η τελευταία συνοδεύεται από το μαγειρείο, το μαγκηπείο και άλλους βοηθητικούς χώρους. Στα περιμετρικά κτίρια έχουμε τις πτέρυγες ή κόρδες που στεγάζονται τα κελιά των μοναχών, το αρχονταρίκι για την φιλοξενία των προσκυνητών, το ηγουμενείο και το συνοδικό Επίσης το γηροκομείο , το νοσοκομείο και η βιβλιοθήκη.

Σε χώρο ιδιαίτερα προστατευμένο, κάποτε στον πύργο, βρίσκεται το Εικονοφυλάκιο και το Σκευοφυλάκιο, όπου φυλάσσονται εικόνες ,σκεύη, κειμήλια και αρχεία. Στους ισόγειους και υπόγειους χώρους των πτερύγων έχουμε το δοχειό και το ορειό, το λαδαριό, το κρασαριό, το βαγεναριό, το κηροπλαστείο κ.α. Έξω από τον περίβολο της μονής βρίσκονται ακόμα ο κοιμητηριακός ναός, τα εργατόσπιτα, το βορδουναριό, ο μύλος, το μηχανουργείο, ξυλουργείο, κ.ά. Ο αρσανάς δηλ. το νεώριο της μονής είναι συχνά προστατευμένος με όρμο και πύργο και συνοδεύεται από ψαρόσπιτα, ξυλαποθήκες και άλλα βοηθητικά κτίσματα.

Όλες οι Ιερές Μονές του Αγίου Όρους αποτελούν θρησκευτικά πνευματικά ιδρύματα και όλες χαρακτηρίζονται ως «Κυρίαρχες», «Βασιλικές», «Πατριαρχικές» και «Σταυροπηγιακές».

  • Κυρίαρχες επειδή διατηρούν ιδιοκτησιακό και οργανωτικό αυτοδιοίκητο του χώρου τους, μη υποκείμενο σε κανένα περιορισμό ως προς τον αριθμό των μοναχών.
  • Βασιλικές επειδή η ίδρυσή τους οφείλεται σε εντολή ή συνδρομή των Βυζαντινών Αυτοκρατόρων ή η ίδρυσή τους επικυρώθηκε με αυτοκρατορικό χρυσόβουλο.
  • Πατριαρχικές ονομάστηκαν αργότερα με την έκδοση πατριαρχικών σχετικών σιγιλλίων, όταν συνδέθηκαν με το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως , που ανέλαβε την πνευματική και μόνο εποπτεία τους.
  • Σταυροπηγιακές γιατί κατά την ίδρυσή τους τοποθετήθηκε σε αυτές σταυρός, ο οποίος απεστάλη από το Οικουµενικό Πατριαρχείο.

Κατά το άρθρο 105 Συντάγματος «Το Aγιον Oρος διοικείται κατά το καθεστώς αυτού υπό των 20 Ιερών Μονών του, μεταξύ των οποίων είναι κατανεμημένη ολόκληρος η χερσόνησος του Αθω το έδαφος της οποίας είναι αναπαλλοτρίωτο». Από τη συνταγματική αυτή διάταξη καθιερώνονται οι εξής 2 αρχές:

  1. Το έδαφος του Αγίου Όρους ανήκει κατά κυριότητα στις Μονές.
  2. Το έδαφος του Αγίου Όρους είναι αναπαλλοτρίωτο, δηλαδή η εκποίηση κτημάτων εντός του Αγίου Όρους επ’ ουδενί λόγο επιτρέπεται, και μόνον η ανταλλαγή τους είναι δυνατή.

Από το σύνολο των διατάξεων του άρθρου 105 του Συντάγματος προκύπτουν επίσης και οι εξής αρχές:

  1. Απαγορεύεται πάσα μεταβολή του διοικητικού συστήματος των Μονών.
  2. Απαγορεύεται πάσα μεταβολή του αριθμού των Μονών.
  3. Απαγορεύεται πάσα μεταβολή της ιεραρχικής τάξεως των Μονών.
  4. Απαγορεύεται η μεταβολή της θέσεως των Μονών ως προς τα εξαρτήματα.